Rozwijanie kreatywności cz.4

Słoniowatość słonia – zdolności, postawa czy styl?

Koncentracja na czynnikach zewnętrznych w wielu koncepcjach nie oznacza bynajmniej, że czynniki tkwiące w samym twórcy zostały już bezwzględnie poznane i opisane. Poszukiwania w tym zakresie zdają się iść wielotorowo, a badacze w zależności od przyjętego paradygmatu upatrują istoty twórczości w różnych jej symptomach. Pytanie więc nie powinno brzmieć czym jest kreatywność, ale raczej co się na nią składa i  jak się przejawia.
Część odpowiedzi zawiera się w interakcyjnych koncepcjach twórczości gdzie kreatywność sprowadzona jest do postaci zdolności. Kreatywność jako zdolność wchodzi wówczas w interakcję z innymi zdolnościami umysłowymi i czynnikami motywacyjnymi. Renzulli  (Popek, 2001) wskazuje, że uzdolnienia kreacyjne przy odpowiedniej motywacji pozwalają na skuteczne przetwarzanie wiedzy przyswojonej dzięki zdolnościom intelektualnym oraz na powstanie treści i wytworów nowych. Edward Nęcka  (1995) wyodrębnia podobną strukturę, gdzie potencjał do działań twórczych, obok motywacji i umiejętności, sprowadzony jest do zdolności dokonania operacji umysłowych takich jak asocjacja, myślenie indukcyjne i dedukcyjne, metaforyzowanie, transformowanie i abstrahowanie. Realizacji potencjału w interakcji trzech podobnych do wyżej wymienionych czynników upatruje Amabile  (Karwowski & Gralewski, 2010). W zaproponowanym przez badaczkę modelu komponentowym, twórczość jest wynikiem posiadania uzdolnień specjalnych (kierunkowych) takich jak wiedza z danej dziedziny, umiejętności techniczne, czy talent, motywacji autotelicznej związanej z zainteresowaniami, gotowością do podejmowania wyzwań czy czerpania satysfakcji oraz właśnie zdolności twórczych, do których zalicza zdolność do długiej i głębokiej koncentracji, zaangażowanie i wytrwałość, zdolność do porzucania nietrafnych idei, eksplorację nowości i chęć do podejmowania ryzyka.
Niezależnie od tego, do której koncepcji się przychylimy zdolności będą głęboko osadzone w osobowości twórcy czasem stanowiąc składnik tego, co inni badacze nazywają postawą. Szmidt  (2003) upatruje istoty postawy twórczej w dyspozycji jednostki w sferach poznawczej, behawioralnej i motywacyjnej do przetwarzania dotychczasowych przekonań i zdolności, do dokonywania odkryć w nowych dla siebie obszarach. Taka postawa ujawnia się w szczególnym sposobie postrzegania świata, tolerancji dwuznaczności, otwartości umysłu, niezależności i odwadze, braku obaw przed nieznanym, spontaniczności i ekspresyjności, zdolności koncentracji i fascynacji zadaniem, życzliwym poczuciu humoru i chęcią działania dla innych oraz zdolności do integrowania przeciwieństw (Szmidt, 2003 s. 77-78). Inaczej definiuje postawę inny polski badacz, wspominany już wcześniej Stanisław Popek (2001). Na postawę twórczą składają się według niego dwa podstawowe wymiary: wymiar charakterologiczny, sprowadzony do zachowań konformistycznych bądź nonkonformistycznych i intelektualny, wyrażony w zachowaniach algorytmicznych lub heurystycznych. Jak się łatwo domyślić szczególnym nasileniem postawy twórczej będą charakteryzować się osoby przejawiające cechy nonkonformistyczne jak na przykład niezależność, otwartość, oryginalność czy elastyczność adaptacyjna a dodatkowo skłonne do zachowań heurystycznych przejawiających się w uczeniu rekonstruktywnym, samodzielności w dokonywaniu obserwacji, giętkości, aktywności poznawczej czy wyobraźni.
Inną możliwą interpretacją przeczucia badaczy i ich empirycznych ustaleń jest upatrywanie przejawów potencjału w stylu zachowania jednostki twórczej. Strzałecki precyzuje styl jako „mechanizmy, które determinują typowe dla jednostki sposoby myślenia, rozwiązywania problemów, spostrzegania, zapamiętywania, reagowania na bodźce, itd.” (Strzałecki, 2003, s.77). Na styl twórczego zachowania składają się wymiary: intelektualny, osobowościowy oraz aksjologiczny, znajdujące swój wyraz w pięciu cechach: aprobacie życia, silnym ego, samorealizacji, giętkości struktur poznawczych oraz wewnętrznej sterowności. Zgodnie z takim podejściem osoba twórcza będzie potrafiła cieszyć się życiem niezależnie od wcześniejszych niepowodzeń, charakteryzować ją będzie otwartość i wiara we własne siły, odznaczać się będzie dużą samodzielnością, umiejętnością do planowania własnych działań i odraczania gratyfikacji, lubiącą wyzwania i rywalizację. Ponadto cechować ją będzie elastyczność, oryginalność i innowacyjność w myśleniu oraz poczucie sprawstwa, niezależność itp. Inne spojrzenie na styl proponuje Michael Kirton (Grivas, 1996), który sens postrzegania kreatywności upatruje nie w jej poziomie i tym jak bardzo ktoś jest kreatywny, ale raczej w sposobie w jakim dana jednostka realizuje swój potencjał. W świetle tej idei może to robić na dwa sposoby: jako adaptator – wpływając na rzeczywistość w ramach ustalonych norm, prowadząc do zmian o charakterze ewolucyjnym, lub innowator – burząc zastany porządek i szykujący rewolucje.
Niezależnie od dotychczasowych ustaleń, dyskusja dotycząca istoty kreatywności pozostaje otwarta. Nasz słoń przybrał wprawdzie nieco bardziej klarowną formę, jednak żadna koncepcja nie jest wstanie jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie skąd w ogóle się wziął. Jest także wiele elementów, które zdają się nie działać dla każdego z możliwych przypadków – tak jakby słoń reorganizował się pod wpływem dokonywanych na nim obserwacji. W ten sposób, w zależności od tego jaką optykę przyjmiemy, podstaw mechanizmów stojący za kreatywnością możemy upatrywać bądź to w generowaniu nowych idei i rozwiązań, bądź w procesie rozwiązywania problemu, bądź jako stałą właściwość człowieka, pewien zestaw cech składający się na postawę, a sama kreatywność może przyjmować różne formy – począwszy od nieurzeczywistnionego potencjału aż po dzieła reorganizujące dotychczasowy porządek świata – i ujawniać się w wielu kontekstach.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.